Luật Lưu trữ năm 2024 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo hành lang pháp lý đầy đủ, hiện đại, mở ra yêu cầu mới trong việc phát huy giá trị tài liệu lưu trữ, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục truyền thống. Đây không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm chính trị của các cơ quan, đơn vị trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập.
I. Khung pháp lý mới - nền tảng cho phát huy giá trị tài liệu lưu trữ
Luật Lưu trữ năm 2024 (Luật số 33/2024/QH15), có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, đã có nhiều điểm đổi mới quan trọng, trong đó lần đầu tiên nhấn mạnh rõ ràng nhiệm vụ “phát huy giá trị tài liệu lưu trữ" như một nội dung trọng tâm của công tác lưu trữ.
Luật quy định đầy đủ các nội dung từ quản lý, bảo quản đến khai thác và sử dụng tài liệu lưu trữ, bao gồm cả tài liệu giấy và tài liệu số . Đặc biệt:
- Khoản 3 Điều 7 khẳng định: tài liệu lưu trữ số có giá trị pháp lý như tài liệu gốc, tạo cơ sở cho việc khai thác phục vụ giáo dục, tuyên truyền trong môi trường số .
- Điều 12 quy định rõ: lưu trữ hiện hành và lưu trữ lịch sử có trách nhiệm tổ chức sử dụng và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ .
- Chương IV của Luật xác định “phát huy giá trị tài liệu lưu trữ" là một nội dung độc lập, gắn với việc phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc và quyền tiếp cận thông tin của công dân .
Bên cạnh đó, hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành đã được ban hành đồng bộ:
- Nghị định số 113/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật, trong đó nhấn mạnh việc xây dựng cơ sở dữ liệu tài liệu lưu trữ, kết nối, chia sẻ và khai thác thông tin theo kiến trúc số quốc gia .
- Thông tư số 06/2025/TT-BNV hướng dẫn nghiệp vụ lưu trữ, quy định cụ thể quy trình thu nộp, quản lý và khai thác tài liệu, bao gồm cả tài liệu số .
Như vậy, khung pháp lý mới đã chuyển mạnh từ tư duy “bảo quản" sang “bảo quản gắn với khai thác và phát huy giá trị", phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay.
II. Tài liệu lưu trữ - nguồn lực đặc biệt trong giáo dục truyền thống
Theo quan điểm của khoa học lưu trữ, tài liệu lưu trữ là nguồn thông tin nguyên bản, có độ tin cậy cao, được hình thành trong quá trình hoạt động thực tiễn của các cơ quan, tổ chức. Với đặc trưng này, tài liệu lưu trữ có khả năng:
- Tái hiện lịch sử một cách khách quan, chân thực
- Cung cấp bằng chứng xác thực về các sự kiện, quá trình lịch sử
- Góp phần giáo dục truyền thống cách mạng, lòng yêu nước và ý thức công dân
Luật Lưu trữ 2024 cũng đã xác định rõ: việc phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhằm phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân .
Trong bối cảnh hiện nay, giáo dục truyền thống không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn hướng tới tác động nhận thức và hành vi, do đó tài liệu lưu trữ với tính xác thực cao có vai trò đặc biệt quan trọng.
III. Thực tiễn triển khai và những vấn đề đặt ra
Thời gian qua, các Trung tâm Lưu trữ lịch sử đã tích cực triển khai nhiều hoạt động phát huy giá trị tài liệu:
- Tổ chức trưng bày, triển lãm chuyên đề
- Phục vụ nghiên cứu lịch sử Đảng, lịch sử địa phương
- Cung cấp tài liệu phục vụ tuyên truyền
- Từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số
Tuy nhiên, so với yêu cầu của Luật Lưu trữ 2024, vẫn còn một số hạn chế:
- Việc khai thác chưa tương xứng với tiềm năng tài liệu
- Ứng dụng công nghệ số còn hạn chế
- Thiếu các sản phẩm truyền thông hấp dẫn
- Phối hợp với các ngành (giáo dục, VHTT) chưa chặt chẽ
Những hạn chế này đòi hỏi phải có giải pháp đồng bộ trong thời gian tới.
Hình ảnh triển lãm tài liệu Lưu trữ “Lịch sử Bình Phước qua tài liệu lưu trữ"
Hình ảnh khai mạc triển lãm tài liệu lưu trữ “Bình Phước kháng chiến, kiến quốc 1954-1975"
IV. Định hướng và giải pháp trong giai đoạn mới
Để triển khai hiệu quả Luật Lưu trữ 2024, đặc biệt trong phát huy giá trị tài liệu phục vụ giáo dục truyền thống, cần tập trung một số giải pháp:
1. Đẩy mạnh chuyển đổi số
Xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu tài liệu lưu trữ theo quy định của Nghị định 113/2025/NĐ-CP; kết nối, chia sẻ dữ liệu phục vụ khai thác rộng rãi
2. Đổi mới phương thức khai thác
Phát triển các sản phẩm số: triển lãm trực tuyến, phim tư liệu, bài giảng điện tử; xây dựng các “câu chuyện lịch sử" từ tài liệu lưu trữ.
3. Tăng cường phối hợp liên ngành
Phối hợp với ngành giáo dục đưa tài liệu lưu trữ vào chương trình ngoại khóa, tổ chức tham quan, học tập tại Trung tâm Lưu trữ Lịch sử tỉnh.
4. Phát triển nguồn nhân lực
Đào tạo cán bộ lưu trữ có năng lực liên ngành, nâng cao kỹ năng truyền thông, khai thác và phổ biến tài liệu
5. Hoàn thiện cơ chế, chính sách
Triển khai đồng bộ Luật Lưu trữ 2024 và các văn bản hướng dẫn, tăng cường đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin.
Luật Lưu trữ năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo bước chuyển quan trọng trong nhận thức và tổ chức thực hiện công tác lưu trữ, đặc biệt là trong việc phát huy giá trị tài liệu.
Trong giai đoạn mới, việc đưa tài liệu lưu trữ trở thành nguồn lực phục vụ giáo dục truyền thống không chỉ góp phần bảo tồn lịch sử mà còn trực tiếp bồi dưỡng lý tưởng, củng cố niềm tin và khơi dậy tinh thần trách nhiệm của mỗi công dân./.